باشد». بايد دانست‌ كه‌ گروه‌ اول‌ از قسم‌ دوم‌ جاودانه‌ در دوزخ‌اند اما گروه‌ دوم‌ از قسم‌ دوم‌ مدتي‌ را برحسب‌ مشيت‌ الهي‌ در دوزخ‌ مي‌مانند اما سرانجام‌ به‌ بهشت‌ برده‌ مي‌شوند.
سپس‌ حق‌ تعالي‌ شقاوت‌پيشه‌ترين‌ مردم‌ را چنين‌ معرفي‌ مي‌كند:
 
سوره ليل آيه  16

‏متن آيه : ‏

‏ الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى ‏

 

‏ترجمه : ‏
«همان‌ كه‌ تكذيب‌ كرد» حقي‌ را كه‌ پيامبران(ع) آوردند «و رخ‌ برتافت» از ايمان‌ و طاعت‌.
 
	سوره ليل آيه  17

‏متن آيه : ‏

‏ وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى ‏

 

‏ترجمه : ‏
«و پرهيزكارترين‌ از آن‌ دور داشته‌ خواهد شد» يعني: كسي‌ كه‌ از كفر به‌ پرهيزگاري‌اي‌ تمام‌ پرهيز كرده ‌است‌، از آتش‌ دوزخ‌ دور داشته‌ خواهد شد.
واحدي‌ در بيان‌ سبب‌ نزول‌ مي‌گويد: «اتقي‌ به‌ قول‌ تمام‌ مفسران‌، ابوبكرصديق‌(رض) است‌». يعني: اين‌ آيه‌ تا آخر سوره‌ در شأن‌ ابوبكر صديق‌(رض) نازل‌ شده ‌است‌ ـ والله اعلم‌. ولي‌ حكم‌ آيه‌ عام‌ است‌.
 
	سوره ليل آيه  18

‏متن آيه : ‏

‏ الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى ‏

 

‏ترجمه : ‏
«همان‌ كه‌ مال‌ خود را مي‌دهد» براي‌ فقرا و آن‌ را در راههاي‌ خير صرف‌ مي‌كند «براي‌ آن‌كه‌ پاك‌ شود» يعني: او با انفاق‌ مال‌ خود در پي‌ اين‌ مقصد است‌ كه‌ نزد خدا(ج) پاك‌ گردد. پس‌ هدفش‌ از انفاق‌ مال‌، ريا و شهرت‌طلبي‌ نيست‌.
 
	آيه  44
‏متن آيه : ‏
‏ أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
اي‌ بني‌ اسرائيل‌! «آيا مردم‌ را به‌ نيكي‌ فرمان‌ مي‌دهيد» يعني: آيا مردم‌ را به‌ايمان‌ به‌ خداي‌ متعال‌ و پيامبرانش‌ و وفا به‌ عهد الهي‌ و برپاداشتن‌ نماز و پرداختن‌زكات‌ و كليه‌ اعمال‌ شايسته‌ دستور مي‌دهيد «حال‌ آن‌ كه‌ خود را فراموش‌ مي‌كنيد؟» يعني: خود را فرو گذاشته‌ و به‌ خودتان‌ فرمان‌ نيكي‌ نمي‌دهيد؟ اين‌ كار شما بسي‌زشت‌ است‌ «با اين‌ كه‌ شما كتاب‌ خدا را مي‌خوانيد، آيا هيچ‌ نمي‌انديشيد؟» به‌ بدكرداري‌ خويش‌ تا از اين‌ كژراهه‌ باز گرديد؟ يعني: اگر شما از آگاهان‌ كتب‌ الهي‌ وحاملان‌ حجت‌ حق‌ هم‌ نبوديد، بايد صرف‌ اين‌ امر كه‌ از عقلا هستيد، شما را از درپيش‌ گرفتن‌ چنين‌ شيوه‌اي‌ باز مي‌داشت، اكنون‌ كه‌ كتاب‌ الهي‌ هم‌ در دسترس‌شماست، چگونه‌ آنچه‌ را كه‌ مقتضاي‌ عقل‌ است، بعد از فروگذاشتن‌ آنچه‌ كه ‌مقتضاي‌ علم‌ است‌، فرو گذاشته‌ و از برابر آن‌ بي‌ پروا مي‌گذريد؟
در بيان‌ سبب‌ نزول‌ آيه‌ كريمه‌ از ابن‌ عباس‌ك روايت‌ شده‌ است‌ كه‌ فرمود: اين‌آيه‌ درباره‌ يهود مدينه‌ نازل‌ شد زيرا چنان‌ بود كه‌ يكي‌ از آنان‌ به‌ خويشان‌ ونزديكان‌ مسلمان‌ خويش‌ و به‌ كسي‌ كه‌ ميان‌ او و ميان‌ يكي‌ از مسلمانان‌ پيوند شيرخوارگي‌ بود، مي‌گفت: بر دين‌ اسلام‌ و بر پيروي‌ اين‌ مرد - يعني‌ حضرت‌محمد ص - پايدار باش‌ زيرا او بر حق‌ است‌. بدين‌گونه‌ مردم‌ را به‌ پايبندي‌ به‌ اسلام‌دستور مي‌دادند، اما خود را فراموش‌ مي‌كردند.
علما گفته‌اند: خطاب‌ در اين‌ آيه‌ هرچند متوجه‌ يهود است، ولي‌ مفاد آن‌ عام‌ مي‌باشد زيرا اعتبار به‌ عام‌ بودن‌ لفظ است‌ نه‌ به‌ خاص‌ بودن‌ سبب‌.
ابن‌ كثير مي‌گويد: «بنابر صحيح‌ترين‌ قول‌ علما - اعم‌ از سلف‌ و خلف‌ - امر به‌ معروف‌ و انجام‌ دادن‌ آن‌ امر به ‌وسيله‌ خود امر كننده، هردو واجب‌ است‌ و يكي‌ ازآنها با ترك‌ ديگري‌ ساقط نمي‌شود بنابراين، صحيح‌ اين‌ است‌ كه‌ عالم‌ بايد به ‌معروف‌ امر كند؛ هرچند او خود آن‌ را انجام‌ نمي‌دهد و از منكر نهي‌ نمايد؛ هرچند او خود مرتكب‌ آن‌ مي‌گردد. سعيد بن‌ جبير(رض)مي‌گويد: «اگر كار چنان‌ بود كه‌ شخص‌ به‌ سبب‌ اين‌ كه‌ خود را به‌ تمام‌ خوبي‌ها آراسته‌ نمي‌ديد؛ به‌ معروف ‌امر نمي‌كرد و از منكر نهي‌ نمي‌نمود، ديگر نه‌ كسي‌ ديگري‌ را به‌ معروفي‌ امر مي‌كرد و نه‌ از منكري‌ نهي‌ مي‌نمود». ابن‌ كثير اضافه‌ مي‌كند: «ولي‌ بايد دانست‌كه‌ علم‌ بي‌عمل‌ نكوهيده‌ است، از اين‌ جهت‌ در نكوهش‌ عالم‌ بي‌ عمل، احاديث‌بسياري‌ آمده‌ است، از جمله‌ اين‌ حديث‌ شريف: «مثل العالم الذي يعلِّم الناس الخير ولا يعمل به كمثل السراج يضيء للناس ويحرق نفسه: عالمي‌ كه‌ خير را به‌ مردم‌ مي‌آموزد اما خود بدان‌ عمل‌ نمي‌كند، به‌ چراغي‌ مي‌ماند كه‌ به‌ مردم‌ روشنايي‌مي‌بخشد، ولي‌ خودش‌ را مي‌سوزاند». در حديث‌ شريف‌ ديگري‌ آمده‌ است: «درشب‌ معراج‌ بر قومي‌ گذر كردم‌ كه‌ زبان‌ آنها با قيچي‌هايي‌ از آتش‌ بريده‌ مي‌شد، گفتم: اين‌ گروه‌ كيانند؟ گفتند: خطيبان‌ و سخنرانان‌ امتت‌ از اهل‌ دنيا؛ از آنان‌ كه‌مردم‌ را به‌ نيكي‌ امر مي‌كردند ولي‌ خود را فراموش‌ مي‌نمودند، در حالي‌ كه‌ كتاب‌را مي‌خوانند، مگر آنان‌ تعقل‌ نمي‌كنند؟».
آن‌گاه‌ خداوند متعال‌ راه‌ درمان‌ و علاج‌ اين‌ آفت‌ را بر يهود نمايانده‌ ومي‌فرمايد:
 
آيه  70
‏متن آيه : ‏
‏ ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللّهِ وَكَفَى بِاللّهِ عَلِيماً ‏
 
‏ترجمه : ‏
«اين‌ بخشش‌ الهي‌ است‌» يعني‌: آنچه‌ اين‌ مطيعان‌ از پاداش‌ عظيم‌ و رفاقت‌ وهمراهي‌ پيامبران‌ و صديقان‌ به‌ دست‌ مي‌آورند، همانا فضل‌ و بخشش‌ الهي‌ است ‌«و خدا داناي‌ بسنده‌ است‌» مي‌داند كه‌ چه‌ كسي‌ مستحق‌ اين‌ بخشش‌ و فضل‌ است‌، پس‌ او را از گروهي‌ كه‌ ذكر شد قرار مي‌دهد و از آنان‌ كه‌ مستحق‌ اين‌ گراميداشت ‌نيستند، ممتاز مي‌گرداند.
 
	سوره ليل آيه  19

‏متن آيه : ‏

‏ وَمَا لِأَحَدٍ عِندَهُ مِن نِّعْمَةٍ تُجْزَى ‏

 

‏ترجمه : ‏
«و هيچ‌ كس‌ را نزد او نعمتي‌ نيست‌ كه‌ بايد پاداش‌ داده‌ شود» يعني: اين‌ كسي‌ كه ‌مالش‌ را مي‌بخشد، از كساني‌ نيست‌ كه‌ اموالشان‌ را مي‌بخشند و صدقه‌ مي‌كنند تا منتي‌ را كه‌ از نعمت‌ كسي‌ بر ذمه‌ دارند، پاداش‌ و عوض‌ دهند بلكه‌ اينان‌ با صدقه ‌خود فقط طالب‌ رضاي‌ خدا(ج) هستند.
 
	سوره ليل آيه  20

‏متن آيه : ‏

‏ إِلَّا ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى ‏

 

‏ترجمه : ‏
«ولي‌ مي‌دهد به‌ طلب» يعني: به‌ طمع‌ «خشنودي‌ پروردگارش‌ كه‌ بسي‌ برتر است» نه‌ به‌ منظور پاداش ‌دادن‌ به‌ كسي‌ در برابر نعمتهايي‌ كه‌ در زماني‌ به‌ وي‌ داده ‌است‌ و به‌خاطر منت‌ داري‌ وي‌ از نعمتي‌ كه‌ به‌ وي‌ بخشيده ‌است‌.
 
	سوره ليل آيه  21

‏متن آيه : ‏

‏ وَلَسَوْفَ يَرْضَى ‏

 

‏ترجمه : ‏
«و قطعا به‌زودي‌ خشنود مي‌شود» يعني: سوگند به‌ ذات‌ ذوالجلالم‌ كه‌ اين ‌شخص‌ با آنچه‌ كه‌ به‌ وي‌ از كرامت‌ و پاداش‌ عظيم‌ مي‌دهم‌، به