َمِيعاً مَّا أَلَّفَتْ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و هم‌ اوست‌ كه‌ ميان‌ دلهايشان» يعني: دلهاي‌ مؤمنان‌ كه‌ وسيله‌ نيرومندي‌ تو هستند «الفت‌ انداخت» مراد؛ الفت‌ انداختن‌ ميان‌ دلهاي‌ اوس‌ و خزرج‌ است‌ كه‌ در جاهليت‌ عصبيت‌ شديد و جنگهاي‌ بزرگي‌ در ميانشان‌ مشتعل‌ بود پس‌ خداي‌ عزوجل‌ با توفيق‌ دادنشان‌ به‌ ايمان‌، در ميان‌ دلهايشان‌ الفت‌ انداخت‌. به‌ قولي: مراد؛ الفت‌ انداختن‌ ميان‌ دلهاي‌ مهاجران‌ و انصار است‌ «اگر آنچه‌ در روي‌ زمين‌است‌ همه‌ را خرج‌ مي‌كردي‌، نمي‌توانستي‌ ميان‌ دلهايشان‌ الفت‌ برقرار كني» از آنجا كه ‌عصبيت‌ و عداوت‌ در ميانشان‌ به‌ حدي‌ رسيده‌ بود كه‌ دفع‌ آن‌ به‌ وسايل‌ مادي‌ به‌هيچ‌ وجه‌ ممكن‌ نبود «ولي‌ الله ميان‌ آنان‌ الفت‌ افگند» به‌ فضل‌ و رحمت‌ و با قدرت‌ عظيم‌ و صنع‌ بديع‌ خويش‌ و با حكمت‌ و بينشي‌ كه‌ به‌ وسيله‌ دين‌ استوار و قويم ‌خويش‌ به‌ ايشان‌ عنايت‌ نمود. در حديث‌ شريف‌ به‌ روايت‌ بخاري‌ و مسلم‌ آمده‌ است ‌كه‌ رسول‌ خداص هنگامي‌ كه‌ براي‌ انصار درباره‌ غنايم‌ حنين‌ سخنراني‌ مي‌كردند، خطاب‌ به‌ ايشان‌ فرمودند: «اي‌ گروه‌ انصار! آيا شما را گمراه‌ نيافتم‌ وخداوند(ج)  شما را به‌وسيله‌ من‌ هدايت‌ كرد؟ آيا شما را فقير نيافتم‌ وخداوند(ج)  شما را به‌سبب‌ من‌ توانگر كرد؟ و آيا شما متفرق‌ نبوديد پس‌خداوند(ج)  به‌ وسيله‌ من‌ ميان‌ شما الفت‌ افگند؟». «همانا او غالب‌ است» و كساني‌ را كه‌ به‌ فريب‌ مؤمنان‌ متوسل‌ مي‌شوند، سركوب‌ و مقهور مي‌گرداند «و باحكمت» است‌، در پيروز ساختن‌ مؤمنان‌.
 
	آيه  64
‏متن آيه : ‏
‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«اي‌ پيامبر! خدا و مؤمناني‌ كه‌ پيرو تو هستند تو را كافي‌ است» يعني: خدا(ج)  براي ‌تو كافي‌ است‌ و مؤمنان‌ نيز براي‌ تو كافي‌اند. همچنين‌ محتمل‌ است‌ كه‌ معني ‌اين‌گونه‌ باشد: خدا(ج)  هم‌ براي‌ تو كافي‌ است‌ و هم‌ براي‌ مؤمناني‌ كه‌ پيرو تو هستند.
 
	آيه  65
‏متن آيه : ‏
‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُواْ مِئَتَيْنِ وَإِن يَكُن مِّنكُم مِّئَةٌ يَغْلِبُواْ أَلْفاً مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَفْقَهُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«اي‌ پيامبر! مؤمنان‌ را به‌ جهاد برانگيز» و رغبت‌ ده‌. البته‌ رسول‌ خداص به‌ پيروي‌ از اين‌ فرمان‌، هميشه‌ امت‌شان‌ را به‌ جهاد تشويق‌ و تحريك‌ مي‌كردند چنان‌كه‌ در حديث‌ شريف‌ آمده‌ است‌ كه‌ آن‌ حضرتص در روز بدر به‌ يارانشان ‌فرمودند: «بپاخيزيد به‌ سوي‌ بهشتي‌ كه‌ پهناي‌ آن‌ به‌ وسعت‌ همه‌ آسمانها و زمين ‌است» «آل‌عمران/133». در اين‌ اثنا يكي‌ از اصحاب‌ به‌ نام‌ عميربن‌حمام‌(رض)  گفت: پهناي‌ آن‌ به‌ وسعت‌ آسمانها و زمين‌ است‌؟ رسول‌ خداص فرمودند: آري‌! گفت: به‌! به‌! آن‌گاه‌ خرمايي‌ چند را كه‌ در دست‌ داشت‌، انداخت‌ و گفت: تا من ‌اين‌ خرماها را بخورم‌، اين‌ مدت‌، زماني‌ طولاني‌ است‌! سپس‌ پيش‌ تاخت‌ و جنگيد تا كه‌ به‌ شهادت‌ رسيد».
آن‌گاه‌ خداوند متعال‌ براي‌ پايدار ساختن‌ دلهاي‌ مؤمنان‌ و آرام‌ساختن‌ خاطر ايشان‌ چنين‌ بشارتشان‌ مي‌دهد: «اگر از شما بيست‌ تن‌ صابر باشند، بر دويست‌ تن ‌غالب‌ مي‌شوند» اين‌ بشارت‌ به‌ همين‌ نسبت‌ ـ يك ‌تن‌ از مسلمانان‌ در برابر ده‌ تن‌ ازكفار ـ در هر شماري‌ جاري‌ است‌ «و اگر از شما صد تن‌ باشند، بر هزار تن‌ از كافران ‌پيروز مي‌گردند» و هر گروهي‌ از مسلمانان‌ كه‌ به‌ كمتر از اين‌ تعداد مغلوب‌ گشت‌، اين‌ از ضعف‌ ايمان‌ يا عدم‌ صبر و پايداري‌، يا عدم‌ آمادگي‌، يا به‌خاطر وجود نزاع‌ و اختلاف‌ در ميانشان‌، يا غير اين‌ از علل‌ و اسبابي‌ است‌ كه‌ در اين‌ سوره‌ به‌ برخي ‌از آنها اشاره‌ شده‌ است‌. به‌ قولي: اين‌ آيه‌ كريمه‌ هرچند به‌ صيغه‌ خبري‌ آمده‌، اما به‌ معني‌ امر است‌، يعني: مسلمانان‌ از سوي‌ خداي‌ سبحان‌ مأمورند به‌ اين‌كه‌ يك ‌گروه‌ جنگي‌ از آنان، در مقابل‌ دشمني‌ كه‌ ده‌ برابرشان‌ است‌ پايداري‌ كند «چراكه ‌آنان‌ قومي‌اند كه‌ نمي‌فهمند» حكمت‌ جنگ‌ را چنان‌كه‌ شما مي‌فهميد زيرا آنان‌ فقط به‌ قصد برتري‌جويي‌ و توسعه‌طلبي‌ مي‌جنگند ولي‌ شما براي‌ اعلاي‌ كلمه‌الله جهاد مي‌كنيد پس‌ آنها بدون‌ داشتن‌ بينش‌ و دركي‌ متعالي‌ از جنگ‌ و اهداف‌ آن‌ مي‌جنگند و هر كس‌ اين‌چنين‌ باشد، او اكثرا مغلوب‌ است‌.
 
آيه  66
‏متن آيه : ‏
‏ الآنَ خَفَّفَ اللّهُ عَنكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِن يَكُن مِّنكُم مِّئَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُواْ مِئَتَيْنِ وَإِن يَكُن مِّنكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُواْ أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللّهِ وَاللّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
و چون‌ جنگيدن‌ با كفار به‌ اين‌ حساب‌ و معيار، بر مسلمانان‌ دشوار آمد و آن‌ را بسيار سخت‌ پنداشتند و ضعفشان‌ در عينيت‌ نمايان‌ شد، خداي‌ مهربان‌ برآنان ‌تخفيف‌ و رخصت‌ داد و فرمود: «اكنون‌ خدا بر شما تخفيف‌ داده‌ و معلوم‌ داشت‌ كه ‌در شما ضعفي‌ است‌ پس‌ اگر از شما صد تن‌ شكيبا باشند، بر دويست‌ تن‌ پيروز گردند و اگر از شما هزار تن‌ باشند، بر دو هزار تن‌ غالب‌ آيند ـ به‌ اذن‌ الله» بنابراين‌، خداوند متعال‌ در اين‌ تخفيف‌، مسلمانان‌ را مكلف‌ گردانيد كه‌ يك‌ تن‌ از ايشان‌ در برابر دو تن‌ از كفار پايداري‌ كرده‌ و بر آن‌ دو تن‌ غلبه‌ نمايد «و خداوند با صابران‌ است» به ‌عنايت‌ و رحمت‌ و نصرت‌ خود.
 
	آيه  111
‏متن آيه : ‏
‏ وَقَالُواْ لَن يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَن كَانَ هُوداً أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
مفسران‌ در بيان‌ سبب‌ نزول‌ آيه‌ كريمه‌ گفته‌اند: اين‌ آيه‌ درباره‌ يهود مدينه‌ ونصاراي‌ نجران‌ نازل‌ شد زيرا يهود مي‌گفتند: هرگز كسي‌ وارد بهشت‌ نمي‌شود مگرآن‌ كه‌ يهودي‌ باشد و نصاري‌ مي‌گفتند: هرگز كسي‌ وارد بهشت‌ نمي‌شود مگرآن‌ كه‌ مسيحي‌ باشد پس‌ هر طايفه‌اي‌، ديگري‌ را به‌ گمراهي‌ متهم‌ مي‌كرد.
«و گفتند: هرگز كسي‌ به‌ بهشت‌ درنيايد، مگر آن‌ كه‌ يهودي‌ يا نصاري‌ باشد. اين‌آرزوهاي‌» واهي‌ «آنان‌ است‌» يعني: اين‌ فقط آرزوهاي‌ خامي‌ است‌ كه‌ آنها دردل‌ مي‌پرورانند، بي‌آن‌ كه‌ براي‌ اين‌ آرزوهاي‌ خام، دليلي‌ در كتابهاي‌ نازل‌ شده‌