 بيفتند «بي‌گمان‌ خداوند نسبت‌ به‌ مردم‌ رئوف‌ و رحيم‌ است‌» يعني: به‌ آنان‌ بسيار بارأفت‌ و بسيار مهربان‌ است‌، از آنجا كه‌ اين‌ پديده‌ها را براي‌ آنان‌ رام‌ و مسخر ساخته‌ و از آنجا كه‌ آسمان‌ را نگه‌ داشته‌ تا بر زمين‌ نيفتد.
	سوره حج آيه  66
‏متن آيه : ‏
‏ وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنسَانَ لَكَفُورٌ ‏
 
‏ترجمه :
«و اوست‌ آن‌كه‌ شما را زندگي‌ بخشيد» بعد از آن‌كه‌ جماد بوديد «سپس‌ شما را مي‌ميراند» در هنگام‌ به‌ پايان‌ رسيدن‌ عمرهايتان‌ «و باز شما را زنده‌ مي‌كند» درهنگام‌ برانگيختنتان‌ براي‌ حساب‌ و عقاب‌ «بي‌گمان‌ انسان‌ سخت‌ ناسپاس‌ است‌» يعني: انسان‌ سخت‌ منكر نعمت‌هاي‌ خداي‌ سبحان‌ بر خويشتن‌ است‌، با آن‌كه‌ اين‌ نعمتها آشكارند نه‌ پنهان‌ و انكار قدرت‌ خداي‌ عزوجل‌ بر زنده ‌كردن‌ بعداز مرگ‌ نيز از همين‌ باب‌ است‌، با آن‌كه‌ انسان‌ نيك‌ مي‌داند كه‌ چگونه‌ خداي‌ منان‌ او را از كتم‌ عدم‌ به‌ هيأت‌ بشري‌ تمام‌ آراسته‌، آفريد و باز با نعمتهايش‌ او را رشد و پرورش‌ داد تا به‌ كمال‌ وجودي‌اش‌ رسانيد.
 
	سوره حج آيه  67
‏متن آيه : ‏
‏ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنسَكاً هُمْ نَاسِكُوهُ فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُّسْتَقِيمٍ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«براي‌ هر امتي‌ منسكي‌ قرار داده‌ايم‌» يعني: براي‌ هر اهل‌ ديني‌ از امت‌هاي ‌گذشته‌، شريعت‌ خاصي‌ وضع‌ نموديم‌، به‌ گونه‌اي‌ كه‌ هيچ‌ امتي‌ از شريعت‌ ويژه‌ خود به‌ غير آن‌ از شرايع‌ تخطي‌ نكند. منسك‌ در كلام‌ عرب‌ در اصل‌ به‌ معناي‌ جايي‌ است‌ كه‌ انسان‌ در آن‌ تردد و رفت‌وآمد مي‌كند به‌ همين‌ جهت‌ اعمال‌ ومشاعر حج‌ را «مناسك‌» ناميدند زيرا مردم‌ در آنها تردد و رفت‌وآمد مي‌كنند پس‌ منسك‌ عبارت‌ است‌ از: محل‌ اداي‌ طاعت‌. به‌قولي‌ديگر: منسك‌ عبارت‌ از حيوانات‌ ذبح‌ شده‌ قرباني‌ است‌. وجه‌ ديگر در تفسير آن‌ اين‌ است: براي‌ هر امتي‌موضعي‌ قرار داديم‌ كه‌ در آن‌ حج‌ و قرباني‌ مي‌كند[1] «كه‌ آنان‌ بدان‌ عمل‌مي‌كنند» يعني: هر امتي‌ داراي‌ شريعت‌ مخصوص‌ به‌ خود است‌ كه‌ به‌ آن‌ عمل ‌مي‌كند و هر ملتي‌ داراي‌ مناسك‌ و شعاير معين‌ و زيارتگاه‌ها و معابد مخصوصي ‌است‌ كه‌ فقط به‌ آن‌ مشغول‌ است‌ نه‌ به‌ غير آن‌. مثلا تورات‌ شريعت‌ امتي‌ است‌ كه‌ از زمان‌ بعثت‌ موسي‌(ع) تا بعثت‌ عيسي‌(ع) به‌سر مي‌برده‌اند، انجيل‌ شريعت‌ امتي ‌است‌ كه‌ از بعثت‌ عيسي‌(ع) تا بعثت‌ محمدص به‌سر مي‌برده‌اند و قرآن‌ شريعت ‌مسلمين‌ است‌ كه‌ تا يوم‌ القيامه‌ برقرار مي‌باشد «پس‌ نبايد كه‌ در اين‌ امر با تو منازعه‌ كنند» يعني: خود اين‌ اصل‌ كه‌ هر امت‌ داراي‌ شريعتي‌ مخصوص‌ به‌ خود است‌، موجب‌ آن‌ است‌ كه‌ بقاياي‌ امتهاي‌ گذشته‌ با رسول‌ خدا ص در دين‌ و مناسك ‌ايشان‌ نزاع‌ و ستيزه‌ نكنند و نيز مستلزم‌ آن‌ است‌ كه‌ آنها از رسول‌ خداص و شريعت ‌ايشان‌ در امر دين‌ حق‌ اطاعت‌ كنند زيرا اسلام‌ از زمان‌ بعثت‌ ايشان‌ تا قيام‌ قيامت ‌شريعت‌ آخرالزمان‌ مي‌باشد «و به‌سوي‌ پروردگار خويش‌ بخوان‌» يعني: اين‌ گروه ‌ستيزه‌گر، يا تمام‌ مردم‌ را به‌سوي‌ دين‌ خداي‌ عزوجل‌ و يكتاپرستي‌ و ايمان‌ به‌ وي ‌فراخوان‌ «زيرا بي‌گمان‌ تو بر راهي‌ راست‌ قرار داري‌» راه‌ روشن‌ و مستقيمي‌ كه‌ هيچ ‌كجي‌ و انحرافي‌ در آن‌ نيست‌.
 
[1] علامه‌ سيد ابوالحسن‌ ندوي‌ در كتاب‌ خود: «الأركان‌ الأربعة‌» در مورد بقاياي‌ مناسك‌ و مواضع ‌مخصوص‌ زيارت‌ و عبادت‌ امت‌هاي‌ مختلف‌ گذشته‌، به‌ تفصيل‌ سخن‌ گفته‌ است‌، محققان‌ مي‌توانند به‌ آن‌ رجوع‌ نمايند.
سوره حج آيه  68
‏متن آيه : ‏
‏ وَإِن جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و اگر با تو مجادله‌ كردند» يعني: اگر راه‌ ديگري‌ جز در پيش‌ گرفتن‌ جدال‌ و مكابره‌ با تو را در امر دين‌ نپذيرفتند بعد از آن‌كه‌ حجت‌ برآنان‌ آشكار شد؛ «پس‌بگو: خدا به‌ آنچه‌ مي‌كنيد داناتر است‌» يعني: پس‌ كار آنان‌ را به‌ خداي‌ سبحان‌ بسپار و به‌ آنان‌ اين‌ سخن‌ را كه‌ دربرگيرنده‌ تهديد و وعيد است‌، بگو و نيز به‌ آنان‌ بگو:
 
	سوره حج آيه  69
‏متن آيه : ‏
‏ اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«خدا ميان‌ شما روز قيامت‌ در مورد آنچه‌» شما مسلمانان‌ و كفار «با يك‌ديگر در آن‌ اختلاف‌ مي‌كرديد» از امر دين‌ «داوري‌ مي‌كند» پس‌ در آن‌ هنگام‌ است‌ كه‌ حق‌ از باطل‌ بازشناخته‌ مي‌شود.
 
	سوره حج آيه  70
‏متن آيه : ‏
‏ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاء وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«آيا ندانسته‌اي‌» يعني: اي‌ محمد ص! قطعا دانسته‌اي‌ و يقين‌ نموده‌اي‌ «كه‌ خدا آنچه‌ را در آسمان‌ و زمين‌ است‌ مي‌داند» از جمله‌ آنچه‌ را كه‌ شما در مورد آن‌ با هم ‌اختلاف‌ مي‌ورزيد «اينها همه‌» يعني: تمام‌ دانستني‌ هاي‌ حق‌ تعالي‌ در آسمان‌ وزمين‌ «در كتابي‌ ثبت‌ است‌» يعني: نزد حق‌ تعالي‌ در لوح‌ محفوظ نوشته‌ شده‌ است ‌«قطعا اين‌ بر خدا آسان‌ است‌» يعني: قطعا احاطه‌ علمي‌ حق‌ تعالي‌ به‌ آنچه‌ كه‌ در آسمان‌ و زمين‌ است‌، بر وي‌ آسان‌ است‌.
در حديث‌ شريف‌ آمده‌ است: «اولين‌ چيزي‌ كه‌ خداوند(ج) آفريد، قلم‌ بود پس‌ به ‌او فرمود: بنويس‌. گفت: چه‌ بنويسم‌؟ فرمود: بنويس‌ هر چه‌ را كه‌ واقع‌ مي‌ شود. پس‌ قلم‌ در هرآنچه‌ كه‌ تا روز قيامت‌ پديد مي‌آيد، به‌ جريان‌ افتاد و همه‌ را نوشت‌».
 
	سوره حج آيه  71
‏متن آيه : ‏
‏ وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً وَمَا لَيْسَ لَهُم بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِن نَّصِيرٍ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و به‌جاي‌ خدا چيزي‌ را عبادت‌ مي‌كنند كه‌ خدا حجتي‌ بر آن‌ نازل‌ نكرده‌ است‌» يعني: بتاني‌ را مي‌پرستند كه‌ در پرستش‌ آنها به‌ حجتي‌ روشن‌ از جانب‌ خداي‌ سبحان ‌متكي‌ نيستند «و چيزي‌ را» مي‌پرستند «كه‌ آنان‌ را بر ثبوت‌ آن‌ هيچ‌ دانشي‌ نيست‌» از دانش‌ عقلي‌اي‌ كه‌ به‌ وجهي‌ از وجوه‌ بر جايز بودن‌ آن‌ پرستش‌ دلالت‌ كند، يا دانش ‌نقلي‌اي‌ كه‌ آن‌ را از خدا(ج) يا از رسولش‌ نقل‌ كرده‌ باشند بلكه‌ آنان‌ به‌ محض‌ جهل‌ خويش‌ اين‌ بتان‌ را مي‌پرستند «و هيچ‌ ياري ‌دهنده‌اي‌ براي‌ ستمكاران‌ نيست‌» كه‌عذاب‌ خداوند(ج) را از آنان‌ دف