 «كفر» به‌ معني‌ انكار نعمت ‌كه‌ ضد شكر مي‌باشد، نيز آمده‌ است‌ «و اگر خدا مي‌خواست‌» كه‌ بعد از اين‌اختلاف‌ با همديگر نجنگند «با همديگر كشمكش‌ و كارزار نمي‌كردند، وليكن‌ خداوند هرآنچه‌ را اراده‌ كند، انجام‌ مي‌دهد» از ياري‌ رساندن‌ و توفيق‌ بخشيدن، يا خوارساختن‌ و رسوا نمودن‌ هر كس‌ كه‌ بخواهد، پس‌ هيچ‌ ردكننده‌اي‌ براي‌ حكم‌ وي‌ و هيچ‌ تبديل‌كننده‌اي‌ براي‌ قضا و داوري‌ وي‌ نيست، لذا مشيت‌ خداوند متعال‌بر آن‌ رفته‌ است‌ كه‌ اين‌ موجود بشري‌ در همان‌ خط سيري‌ كه‌ هم‌ اكنون‌ هست‌ قرارداشته‌ باشد - با اين‌ ساختار دو قطبي‌ درون‌ خود و با اين‌ استعدادهاي‌ متضادش‌ كه‌ هم‌ قابل‌ هدايت‌ و هم‌ قابل‌ گمراهي‌ است‌ - و اراده‌ الهي‌ بر آن‌ است‌ كه‌ بشر در انتخاب‌ راه‌ هدايت، يا گمراهي، مختار باشد، و اختلاف‌ و كشمكش‌ هم‌ لازمه ‌اينهاست‌.
 
سوره مؤمنون آيه  60
‏متن آيه : ‏
‏ وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوا وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و آنان‌ كه‌ مي‌دهند آنچه‌ را داده‌اند» در راه‌ خدا(ج) از زكات‌ و صدقات‌ «درحالي‌كه‌ دلهايشان‌ ترسان‌ است‌ كه‌ به‌سوي‌ پروردگارشان‌ بازمي‌گردند» يعني: گمان‌ مي‌كنند كه‌ دادن‌ زكات‌ و صدقات‌ آنان‌ را از عذاب‌ خداوند(ج) نجات‌ نمي‌دهد زيرا از آن‌ بيم‌ دارند كه‌ اين‌ صدقه‌ آن‌ گونه‌ كه‌ مطلوب‌ است‌ از آنان‌ پذيرفته‌ نشده‌ باشد و در هنگام‌ بازگشت‌ به‌سوي‌ پروردگارشان‌ مستوجب‌ خشم‌ وي ‌گردند.
در حديث‌ شريف‌ به‌ روايت‌ عائشه‌ رضي‌الله عنها آمده‌ است‌ كه‌ گفت: يا رسول‌الله! (كساني‌ كه‌ مي‌دهند آنچه‌ را داده‌اند در حالي‌كه‌ دلهايشان‌ ترسان‌ است) همان‌كساني‌ هستند كه‌ دزدي‌ و زنا مي‌كنند و شراب‌ مي‌نوشند اما در عين ‌حال‌ از خداي ‌عزوجل‌ مي‌ترسند؟ فرمودند: «لا يا بنت‌ ابي‌ بكر، يا بنت‌ الصديق‌، و لكنه‌ الذي‌ يصلي ‌ويصوم‌ ويتصدق‌ وهو يخاف‌ الله‌ عزوجل: نه‌! اي‌ دختر ابي‌بكر، اي‌ دختر صديق‌! بلكه‌ او كسي‌ است‌ كه‌ نماز مي‌خواند و روزه‌ مي‌گيرد و صدقه‌ مي‌دهد اما در عين‌حال‌ از خداي‌ عزوجل‌ مي‌ترسد».
	سوره مؤمنون آيه  61
‏متن آيه : ‏
‏ أُوْلَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«آنانند كه‌ در كارهاي‌ نيك‌ شتاب‌ مي‌ورزند» زيرا به‌ انجام‌ دادن‌ طاعات‌ رغبت ‌دارند «و آنانند كه‌ در انجام‌ آنها پيش‌ مي‌تازند» يعني: بر مردم‌ در انجام‌ كارهاي ‌نيك‌ سبقت‌ مي‌جويند، يا به‌سبب‌ كارهاي‌ نيك‌ به‌ سوي‌ بهشت‌ سبقت‌ مي‌جويند.
 
	سوره مؤمنون آيه  62
‏متن آيه : ‏
‏ وَلَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَهَا وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و ما هيچ‌ كس‌ را جز به‌اندازه‌ توانش‌ مكلف‌ نمي‌سازيم‌» در انجام‌دادن‌ اعمال‌ نيك‌ پس‌ ـ مثلا ـ هر كس‌ توانايي‌ سجده‌ كردن‌ در نماز را نداشت‌، بايد آن‌ گونه‌ كه‌ مي‌تواند اشاره‌ كند و هر كس‌ توانايي‌ روزه‌ گرفتن‌ را نداشت‌، بايد روزه‌ را بخورد و همين‌گونه‌ است‌ رخصت‌هاي‌ ديگر شريعت‌ مقدس‌ اسلام‌... و در مواردي‌ كه‌ تكليف‌ از مكلف‌ سلب‌ مي‌شود، هدف‌ ايجاد توازن‌ و تناسب‌ ميان ‌تكليف‌ و توان‌ با يك‌ديگر است‌.
طرح‌ اين‌ قاعده‌، براي‌ تشويق‌ و برانگيختن‌ عامه‌ بر آراسته‌ شدن‌ به‌ صفات ‌خواص‌، يعني‌ سبقت‌جويندگان‌ به‌سوي‌ انجام‌ طاعات‌ است‌ زيرا سرانجام‌ نيك‌ چنين‌ آراستگي‌اي‌، دستيابي‌ به‌ كرامتهاست‌. پس‌ پيام‌ اين‌ آيه‌ به‌ عموم‌ مخاطبان ‌اين‌ است‌ كه‌ تكاليف‌ شرع‌ انور سهل‌ است‌ و هرگز از حد وسع‌ و توانشان‌ خارج‌ نيست‌ لذا نبايد از قافله‌ نيكان‌ عقب‌ بمانند «و نزد ما كتابي‌ است‌» كه‌ در آن‌ كارنامه ‌اعمال‌ هريك‌ از مكلفان‌ به‌ همان‌ نحوي‌ كه‌ هست‌ به‌ ثبت‌ رسيده‌ «كه‌ به‌حق‌ سخن‌مي‌گويد» يعني: در آن‌ كارنامه‌، حق‌ مطابق‌ با واقعيت‌ بي‌ هيچ‌ كم‌ و زيادي‌ بازتاب ‌يافته‌ است‌ «و بر آنان‌ ستم‌ كرده‌ نمي‌شود» با كم ‌ساختن‌ از ثواب‌ يا افزودن‌ بر عقابي‌.
 
	سوره مؤمنون آيه  63
‏متن آيه : ‏
‏ بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِّنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِن دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«نه‌، بلكه‌ دلهايشان‌ از اين‌، در غفلت‌ است‌» يعني: بلكه‌ دلهاي‌ كفار از اين‌ كتابي‌كه‌ به‌حق‌ و راستي‌ سخن‌ مي‌گويد در غفلت‌ است‌، يا دلهايشان‌ از حقيقت‌ وضع‌ وحالي‌ كه‌ مؤمنان‌ در آن‌ قرار دارند، در غفلت‌ است‌ «و آنان‌ جز اين‌، عملهايي‌ دارند كه‌ انجام‌ دهنده‌ آنند» يعني: كفار جز اين‌كه‌ هم‌اكنون‌ در شرك‌ قرار دارند، كار وكردارهاي‌ نارواي‌ ديگري‌ نيز دارند كه‌ ناگزير آن‌ را در آينده‌ انجام‌ مي‌دهند تا به‌سبب‌ آن‌ كردارها در دوزخ‌ بيشتر معذب‌ گردند بدان‌ جهت‌ كه‌ شقاوت‌ و بدبختي‌ در سرنوشتشان‌ در لوح‌ محفوظ به‌ثبت‌ رسيده‌ پس‌ آنان‌ از روبرو شدن‌ با اين ‌سرنوشت‌، هيچ‌ گريزگاهي‌ ندارند.
 
سوره مؤمنون آيه  64
‏متن آيه : ‏
‏ حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِم بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«تا آن‌گاه‌ كه‌ نازپروردگانشان‌ را به‌ عذاب‌ گرفتار ساختيم‌» يعني: در غفلت‌ خويش ‌ماندند تا آن‌گاه‌ كه‌ چون‌ آسوده‌حالان‌ و خوشگذرانانشان‌ را به‌ عذاب‌ دنيا يا آخرت‌ گرفتار كرديم‌؛ «بناگاه‌ به‌ فرياد درمي‌آيند» و زاري‌ و التماس‌ و داد و ولوله‌ سرمي‌دهند. در اين‌ هنگام‌ است‌ كه‌ به‌ آنان‌ گفته‌ مي‌شود:
 
	سوره مؤمنون آيه  65
‏متن آيه : ‏
‏ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُم مِّنَّا لَا تُنصَرُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«امروز زاري‌ نكنيد» يعني: در آن‌هنگام‌ از سر سركوفت‌ و نااميدسازي‌ و قطع ‌طمع‌هايشان‌ به‌ آنان‌ مي‌گوييم: امروز زاري‌ و دادوفرياد شما بي‌فايده‌ است‌ «چرا كه ‌از جانب‌ ما قطعا ياري‌ نمي‌يابيد» يعني: از عذاب‌ ما باز داشته ‌نمي‌شويد و كسي‌ هم‌به‌ ياريتان‌ نمي‌آيد بنابراين‌ جزع‌ و فزع‌ و داد و واويلاي‌ شما هيچ‌ سودي‌ به‌ حالتان ‌ندارد.
سپس‌ حق‌ تعالي‌ بزرگترين‌ گناهانشان‌ را يادآوري‌ كرده‌ مي‌فرمايد:
 
	سوره مؤمنون آيه  66
‏متن آيه : ‏
‏ قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنكِصُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«در حقيقت‌، آيات‌ من‌ بر شما خوانده‌ مي‌شد» در دنيا. مراد آيات‌ قرآن‌ است‌ «وشما بوديد كه‌ بر پاشنه‌هاي‌ خود بازمي‌گشتيد» يعني: اعراض‌كنان‌ از شنيدن‌ قرآن‌ به‌ قهقرا بازمي‌گشتيد و 