 خانه‌هايتان‌ كه‌ با احسان‌ و انصاف‌ با آنان‌ رفتار كنيد).
سوم، درجه‌ مدارا است‌ كه‌ معني‌ آن‌ خوش‌ خلقي‌ ظاهري‌ و برخورد دوستانه ‌است، كه‌ اين‌ با تمام‌ غير مسلمانان‌ در مواردي‌ جايز است، از جمله‌ وقتي‌ كه‌ مقصد از آن، فايده‌ رساندن‌ ديني‌ باشد، يا آنان‌ مهمان‌ باشند، يا هدف، حفظ خود شخص‌ از ضرر و شر آنها باشد، كه‌ مراد از آيه‌: ﴿ إِلاَّ أَن تَتَّقُواْ مِنْهُمْ تُقَاةً﴾ دراينجا، همين‌ درجه‌ مداراست‌. يعني‌: با كفار موالات‌ جايز نيست‌ مگر در حالي‌كه ‌بخواهيد خود را از شر آنان‌ حفظ كنيد و چون‌ مدارا صورتا موالات‌ مي‌باشد بنابراين، اين‌ مورد از حكم‌ نهي‌ از موالات‌ با كفار مستثني‌ شده‌ است‌.
چهارم، درجه‌ معاملات‌ است‌ كه‌ با آنان‌ تجارت‌ يا اجاره‌ يا پيمان‌ كارگري‌ و معاملات‌ صنعت‌ و حرفه‌ انجام‌ شود. اين‌ نيز با غير مسلمانان‌ جايز است‌ بجز موقعي ‌كه‌ از آن‌ معامله، ضرري‌ به‌ عموم‌ مسلمانان‌ برسد.
عمل‌ رسول‌ خداص و خلفاي‌ راشدين‌ و ديگر صحابه‌(رض) گواه‌ اين‌ مدعا است‌. بر همين‌ اساس‌ است‌ كه‌ فقها فروش‌ اسلحه‌ به‌ كفار حربي‌ را ممنوع‌ كرده‌ و باقي‌معاملات‌ را اجازه‌ داده‌اند. اما به‌ كار گرفتن‌ كفار يا خود برايشان‌ كار كردن، هر دوجايز است‌.
رسول‌ خداص كه‌ رحمه‌للعالمين‌ است‌ با غير مسلمانان‌ آنچنان‌ احسان‌ و همدردي‌ و خوش‌ رفتاري‌ مي‌نمود كه‌ نظيرش‌ در جهان‌ يافت‌ نمي‌شود. سالي‌ كه در مكه‌ مكرمه‌ قحط سالي‌ شد، پيامبرص به‌ دشمناني‌ كه‌ آن‌حضرتص را از وطن‌ بيرون‌ كرده‌ بودند، كمك‌ كرد و هنگامي‌ كه‌ مكه‌ مكرمه‌ به‌ دست‌ پيامبرص فتح‌ شد و همه‌ دشمنان‌ مغلوب‌ لشكريان‌ اسلام‌ شدند، همه‌ را آزاد كرد و فرمود: «لا تثريب عليكم اليوم» يعني‌ شما امروز تنها بخشيده‌ نمي‌شويد بلكه‌ بر مظالم‌ وجرايم‌ گذشته‌ خود نيز سرزنش‌ نخواهيد شد. وقتي‌ آن‌ حضرتص در جنگ‌ با دشمنان‌ كسي‌ را به‌ اسارت‌ مي‌گرفتند، آن‌ چنان‌ با وي‌ رفتار مي‌كردند كه‌ كسي‌ با اولاد خويش‌ چنان‌ رفتار نمي‌كند. كفار و مشركين‌ انواع‌ آزار و شكنجه‌ را به‌ آن‌ حضرت‌ص روا داشتند اما هيچ‌گاه‌ ايشان‌ به‌ فكر انتقام‌گيري‌ نيفتاد و هيچ‌وقت ‌در حق‌ آنان‌ نفرين‌ نكرد.
حضرت‌ عمر فاروق‌(رض) براي‌ ذميان‌ نيازمند غير مسلمان‌ مانند ديگر مسلمانان‌ از بيت‌المال‌ حقوق‌ مقرر كرد. تاريخ‌ گواه‌ اين‌ مطلب‌ است‌ كه‌ خلفاي‌ راشدين‌ و صحابه‌ كرام‌(رض) چگونه‌ با اين‌ قبيل‌ افراد رفتار كرده‌اند؛ همه‌ اينها در حد مواسات‌ ومدارا و معاملات‌ انساني‌ بود نه‌ موالاتي‌ كه‌ از آن‌ نهي‌ شده ‌است».[3]
بعد از آن‌ حق‌ تعالي‌ علم‌ محيط خود به‌ همه‌ مخلوقات‌ را بيان‌ نموده‌ مي‌فرمايد:
[2] تفسير «معارف‌ القرآن‌»، ترجمه‌ فارسي‌ از علامه‌ محمديوسف‌ حسين‌پور ـ با تلخيص‌.<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:3881.txt"> آيه  42</a><a class="text" href="w:text:3882.txt"> آيه  43</a><a class="text" href="w:text:3883.txt">آيه  44</a><a class="text" href="w:text:3884.txt"> آيه  45</a><a class="text" href="w:text:3885.txt">آيه  46</a><a class="text" href="w:text:3886.txt">آيه  47</a><a class="text" href="w:text:3887.txt">آيه  48</a><a class="text" href="w:text:3888.txt">آيه  49</a><a class="text" href="w:text:3889.txt"> آيه  50</a></body></html>سوره روم آيه  42
‏متن آيه : ‏
‏ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُم مُّشْرِكِينَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«بگو» اي‌ پيامبر! به‌ تكذيب‌كنندگان‌ رسالتت‌ «در زمين‌ سير كنيد» يعني: در اطراف‌ و اكناف‌ زمين‌ بگرديد و در آنچه‌ كه‌ در زمين‌ روي‌ داده‌ است، تأمل‌ كنيد «و بنگريد عاقبت‌ كساني‌ كه‌ پيش‌ از اين‌ بودند چگونه‌ بوده‌است‌» آثار برجا مانده ‌امتهاي‌ پيشين‌ ـ چون‌ قبايل‌ عاد و ثمود و مانند آنان‌ از طوايف‌ كفار ـ را مشاهده‌ كنيد تا بدانيد كه‌ سرانجام‌ آنان‌ چگونه‌ بوده‌ است‌ زيرا منازلشان‌ خالي‌ و بدون‌ سكنه‌ است‌ و سرزمينهايشان‌ به‌ بيابانهاي‌ وحشتناكي‌ تبديل‌ شده ‌است‌ «بيشترشان‌ مشرك‌ بودند» و همين‌ بود سببي‌ كه‌ سرانجام، كارشان‌ را به‌ اين‌ ورطه‌گاه‌ كشانيد.
 
سوره روم آيه  43
‏متن آيه : ‏
‏ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لَّا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«پس‌ رويت‌ را به‌سوي‌ دين‌ استوار بگردان‌» يعني: اي‌ محمد ص! چون‌ برايت ‌روشن‌ شد كه‌ فساد و تباهي‌ بشر، معلول‌ علت‌ ياد شده‌ است‌ پس‌ رويكردت‌ را به‌سوي‌ دين‌ استوار و درست‌ كه‌ همانا اسلام‌ است، بگردان‌. البته‌ دستور به‌ رسول‌اكرم‌ ص، دستور به‌ امت‌شان‌ نيز مي‌باشد «پيش‌ از آن‌كه‌ روزي‌ فرا رسد» يعني: روزقيامت‌ «كه‌ برايش‌ بازگشتي‌ از سوي‌ خداوند نيست‌» يعني: راهي‌ به‌سوي ‌بازگردانيدن‌ و جلوگرفتن‌ از وقوع‌ آن‌ در هنگام‌ فرارسيدن‌ ميعاد آن‌ وجود ندارد زيرا هيچ‌ كس‌ جز خداوند(ج) بر اين‌ كار قادر نيست‌ و او هم‌ كه‌ آن‌ را برنمي‌گرداند «در آن‌ روز، متفرق‌ مي‌شوند» يعني: مردم‌ در روز قيامت‌ از يك‌ديگر جدا و متفرق ‌و دسته‌ دسته‌ مي‌شوند، بهشتيان‌ به‌ بهشت‌ مي‌پيوندند و دوزخيان‌ به‌ دوزخ‌.
 
	سوره روم آيه  44
‏متن آيه : ‏
‏ مَن كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحاً فَلِأَنفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«هر كه‌ كفر ورزد، كفرش‌ به‌ زيان‌ اوست‌» يعني: فرجام‌ و كيفر كفرش‌ كه‌ همانا آتش‌ دوزخ‌ است، دامنگير اوست‌ «و كساني‌ كه‌ كردار شايسته‌ پيشه‌ كنند پس‌ براي ‌خودشان‌ آماده‌سازي‌ مي‌كنند» يعني: براي‌ خودشان‌ بهشت‌ را با كارهاي‌ شايسته ‌آماده‌ مي‌سازند.
 
	سوره روم آيه  45
‏متن آيه : ‏
‏ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِن فَضْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«تا خدا كساني‌ را كه‌ ايمان‌ آورده‌ و كارهاي‌ شايسته‌ كرده‌اند جزا دهد» يعني: بهشتيان‌ و دوزخيان‌ در روز قيامت‌ از هم‌ جدا ساخته‌ مي‌شوند تا خداوند(ج) مؤمنان‌ را به‌ آنچه‌ كه‌ سزاوار آنند، پاداش‌ دهد «از فضل‌ خود» يعني: از عطا و بخشش‌ خود و بر مقداري‌ هم‌ كه‌ مستحق‌اند، به‌ درجات‌ و مراتبي‌ بيفزايد كه‌ اندازه ‌آن‌ را جز خداي‌ عزوجل‌ كسي‌ ديگر نمي‌داند «بي‌گمان‌ او كافران‌ را دوست ‌نمي‌دارد» پس‌ نفرت‌ خداوند(ج) از كافران، موجب‌ خشم‌ وي‌ است‌ و خشم‌ وي‌ عقوبتش‌ را به‌دنبال‌ دارد.
اين‌ آيه‌ بر اين‌ حقيقت‌ دلالت‌ مي‌كند كه‌ حكمت‌ پديد آوردن‌ روز قيامت‌ در درجه‌ اول، همانا پاداش‌ دادن‌ مؤمنان‌ با عمل‌ است‌.
 
سوره روم آيه  46
‏متن آيه : ‏
‏ وَمِنْ آيَاتِهِ أَن 